Isı, ışın, elektrik veya kimyasal maddelere maruz kalma sonucunda deri ve derialtı dokularda meydana gelen bir çeşit yaralanmadır. Yanıklar mikroorganizmaların saldırısına uğrayabilen açık yaralar olarak değerlendirilmelidir. Yanıkları ortaya çıkan hasara göre derecelendirmek mümkündür;
A. Birinci Derece Yanıklar
- Deride sadece en üst tabakanın zedelendiği yanıklardır.
- Kızarıklık, gerginilik ve ağrı en önemli özellikleridir.
- Güneş yanıkları bu grubun en çok bilinen örneğidir.
- Kendiliğinden iyileşip, cilt normal görünüm alabilir.
B. İkinci Derece Yanıklar
- Derinin üst ve değişen oranlarda alt kısmının etkilendiği yanıklardır.
- Kızarıklık, gerginlik,ağrı ve su toplanması ( bül) ile karakterizedir.
- En sık sıcak sıvılar ile olur.
- Doğru bakım yapılmaz ise iz kalır, mikroorganizmaların saldırısına açıktır.
C. Üçüncü Derece Yanıklar
- Tüm deriyi kapsayan; derialtı dokularına, derin dokulara ve hatta kemiklere kadar ulaşan yanıklardır.
- Deri kuru kayış gibi olabilir veya renk değişikliği görülebilir (kömür gibi, beyaz veya kahverengi olabilir).
- Şiddetli yanıklarda yüzeyel sinir uçları zedeleneceğinden yanık alanında his kaybı olur. Buna karşın çevredeki daha az yanmış doku aşırı ağrılı olabilir.
Yanık Tedavisi
Yanık tedavisine geçilmeden önce hasta iyice değerlendirilmelidir. Yanığın derecesi (birinci, ikinci, üçüncü derece), kritik alanlarının etkilenmesi (eller, ayaklar vecinsel organlar), hastanın yaşı ve genel sağlık durumu (şeker hastalığı, kalp hastalıkları, böbrek rahatsızlıkları v.s) göz önünde bulundurulmalı ve uygun müdahale gecikmeden yapılmalıdır.
Birinci derece yanıkara asla yoğurt, salça, diş macunu, zeytinyağı v.b şeyler sürülmemelidir. Soğuk suya tutulmalı, sonrasında ise gerginliği azaltmak için yağlı kremler,ağrısı içinde ağrı kesici içerikli kremlerin sürülmesi tercih edilmelidir. Ayrıca geniş yanıklarda, yanık alanlarında sıvı kaybı olacağından bol sıvı alınmalıdır.
İkinci derece yanılarada yapılacak olan müdahaleler birinci derece yanıklar ile aynıdır. İlave olarak büller patlatılmamalıdır. Gerekirse hastaneye götürürp steril koşullarda pansuman yapılmalıdır. Eğer bül patlamış ise bül içindeki sıvı boşaltıldıktan sonra o kısım antiseptik ile silinip üzeri steril gazlı bez ile kapatılmalıdır.
Üçüncü derece yanıklarda hastanın mutlaka bir yanık merkezine veya hastaneye götürülmesi gerekir. Hasta bilinçli (kendi içebilecek durumda) ise bol sıvı içirilir. Alkollü ve asitli içecekler tercih edilmemelidir. Ayrıca açık yanık yarası hava ile temas ettiği sürece ağrıya neden olacağından, yaranın hemen hava ile teması kesilmelidir. Bunun içinyanıklı alan nemli steril gazlı bez veya nemli temiz bir bezle kapatılmalıdır.
Yanık Müdahalesi ile İlgili Bilinmesi Gerekenler
- Yanıklarda ilkyardımcının ilk amacı, yanığa neden olan madde ya da kaynağın uzaklaştırılmasıdır.
- Yangın bizim söndürebileceğimiz boyutta değilse mücadele etmek yerine, hemen oradan uzaklaşmak gerekiyor. (Yanıkların önemli bir bölümü bu mücadele sonucu oluşuyor.)
- Elbiseler tutuştuğu zaman elle söndürmeye çalışmak yanlış bir yöntemdir. Bu yöntem el yanık ve yaralanmalarına yol açar.
- Yanmaya maruz kalan kişinin (elbiseleri tutuşmussa) dik pozisyonda koşması, alevlerin yukarı çıkarak ağız ve boyun bölgesini daha fazla yakmasına neden olur. Yangını yatar pozisyonda bir örtüye sarınarak veya suyla söndürmek gerekir.
- Yanıklı kazazede soyulurken cilt de soyulabileceğinden elbiseler kesilerek çıkartılır.
- Yangın söndükten sonra yanık bölgelere soğuk uygulama yapılması büyük önem taşır. Ancak buzlu su yada buz kullanılmaması gerekiyor. Çünkğ buz sıcak yaralanmasından sonra bir de soğuk yaralanmasına yol açar Buzdolabındaki su ve musluk suyu bu tip durumlarda kullanılabilir ve bu uygulamanın ilk dakikalarda yapılması büyük önem taşır.
- Yaklaşık 10-15 dakikalık uygulamanın ardından yanık alanına analjezik,antibiyotik içerikli ve epitelizasyona yardımcı pomadların sürülmesi hem bir miktar ağrıyı giderir hem de iyileşme sürecine katkı sağlar.
- Yanık yarasına yoğurt, diş macunu, salça v.s sürülmemelidir.
- Yaralanan alan içerisinde yeralan yüzük, bilezik, saat, künye v.s çıkarılmalıdır.
- Kimyasal madde yanıklarında, etken ne olursa olsun (asit veya baz) herhangi bir antidot kullanmaya çalışılmamalı, sadece ama sadece bol su ile yıkama yapılmalıdır. Bunun tek istisnası kireç yanıklarıdır. Kireç yanıklarında su ile yıkama yapılmamalıdır çünkü bu uygulama daha fazla ısı artışına neden olabilir.
- Yanığın ciddi sıkıntılara yol açabilecek bir durum olduğu unutulmamalı ve doktor kontrolü ihmal edilmemelidir.
Yanık Sonrasında Oluşan İzlere Ne Yapılmalıdır
Eğer yanık ciltte derin bir tahribat yapmışsa iz bırakarak iyileşecektir. Tüm izlerde olduğu gibi yanık izlerini de tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir. Tam aksine estetik açıdan yanığa yapılabilecek kısıtlı düzeltme imkânı vardır. Eğer yanık saçlı alanlarda kısmen kayıplar oluşturmuşsa, yüzde, göz çevresinde, ağız kenarlarında çekintiler ve şekil bozuklukları oluşturmuşsa, eklemlerin hareketini engelleyen, çocuklarda büyümeyi engelleyen çekintiler oluşturmuşsa müdahale edilebilir. Yanık alanlarda ileri derece kabarıklık, açılıp kapanan yara veya bariz renk değişiklikleri varsa yine müdahale edilebilir. Ayrıca yanık izlerine müdahale etmek için 18 yaşına kadar beklenilmesi gerektiği yanlış bir inanıştır. Hasta kaç yaşında olursa olsun muhakkak bir plastik cerrah tarafından değerlendirilmelidir. Eğer beklenecekse, ne kadar beklenmesi gerektiğini size bir plastik cerrah söylemelidir. Bazı durumlarda beklemek gereksiz zaman kaybı olur, bazen de tedavi gecikeceği için beklemenin hastaya zararı dokunur.
|
